Artikel: Hoe verbeter jij het begrijpend leesonderwijs?

Alles begint met begrip

Hoe verbeter jij het begrijpend leesonderwijs in de klas?

Heb jij moeite om begrijpend lezen te onderwijzen? Wil jij graag invloed hebben op de toets resultaten voor begrijpend leesonderwijs?

Dan is het nu de tijd om na te denken over het verbeteren van de didactiek. De vraag is natuurlijk wel hoe verbeterd begrijpend leesonderwijs eruitziet. Voldoende basiskennis en vaardigheden hebben, maar ook zorgen voor goed klassenmanagement en prettig pedagogisch klimaat zijn belangrijk. Nou, ga er maar aan staan in deze onrustige tijden in het onderwijs. Toch geloof ik dat basis kennis en vaardigheden van begrijpend lezen al meer zelfverzekerdheid geeft om nog beter les te geven. Ik kom verderop in het artikel terug op hoe jij al verbeteringen aan kunt brengen tijdens begrijpend leesonderwijs.

De frustraties.

Eerst wil ik nog iets dieper ingaan op de geluiden die ik in mijn omgeving hoor. De frustratie is groot om niet te weten waarom toetsen van begrijpend lezen niet de gewenste resultaten opleveren, CITO scores vallen tegen. Jij werkt hard aan begrijpend leesonderwijs geven, volgt netjes de methode en toch levert het niet op wat je zou willen. En je hebt geen idee waar het in zit.

Ik heb zelfs al argumenten gehoord dat het komt door de (on)mogelijkheden van de leerlingen, grotere klassen of door het mobiel-/gamegebruik onder leerlingen. Maar de huidige didactiek bepaalt het onderwijs. En jij bent degene die dat onderwijs geeft. Dáár heb je als leerkracht invloed op.

Ik waardeer de eerlijkheid van meerdere leerkrachten dat ze aangeven: “Ik weet zelf ook niet goed hoe het moet. Ik heb het niet geleerd. Ik volg de methode, maar weet niet hoe ik het begrijpend lezen kan verbeteren.” Dan is het lastig om het voor te doen aan leerlingen (modeling) en het is moeilijk om volgende stappen te zetten met leerlingen (scraftholding).

Waarom is het moeilijk om begrijpend lezen te onderwijzen?

In alle facetten van het onderwijs zijn deelvaardigheden bekend en stappenplannen mogelijk. Toch blijkt dit lastig voor begrijpelijk lezen. Want alle deelvaardigheden hangen met elkaar samen. Ik heb het over op toon en prettig leestempo, woordenschat, tekstbegrip en kennis koppelen aan voorkennis.

Op dit moment hebben leerkrachten en leerlingen geen visueel overzicht over de samenhang van de deelvaardigheden. Daarom heb ik de poster pijlenmodel BEGRIP gemaakt. Het geeft leerkracht en leerlingen zicht op alle deelonderdelen van begrijpend lezen. En door de structuur wordt de wetmatigheid van begrip zichtbaar, want verander je de inhoud van een van de deelonderdelen van begrijpend lezen dan veranderen de andere deelonderdelen mee. In de poster staan allemaal deelonderdelen waarop leerlingen fouten maken! Fouten die je misschien deels in de gaten hebt, maar ook deels niet. Fouten die het ene kind wel maakt, en het andere kind niet. Maar nu zijn alle fouten bekend en kun jij er iets aan doen.

Ga echt opzoek naar de bedoelingen van de schrijver: welk probleem kaart de hij (of zij) aan? Waarom is het belangrijk voor hem en wat wil hij bereiken? Deze vragen vergroten de betrokkenheid van leerlingen bij de tekst. Maatschappelijke problemen begrijpen (om op te willen lossen) is belangrijk voor de toekomst!

Gaan hiermee de toets resultaten dan direct omhoog? Nee, daar is meer voor nodig. Onder andere woordenschat uitbreiding, op toon lezen, begrijpen van verwijswoorden en signaalwoorden, inzicht krijgen in gestelde vragen. Ik hoop dat dit bekend is bij je.

Pas op met bepaalde leesstrategieën.

De vraag is of je er dan bent. Eerlijk gezegd niet. Het onderwijs hangt nu heel erg op leesstrategieën: activeren van voorkennis en voorspellen; zelf vragen stellen tijdens het lezen; visualiseren van de inhoud van de tekst; bewaken van het leesgedrag, verduidelijken of helpen; afleidingen maken tijdens het lezen; en samenvatten en navertellen.

De gevolgen van een aantal van deze leesstrategieën kwam ik tegen tijdens leerlingbegeleiding. De strategie met de meest nadelige gevolgen is het activeren van voorkennis en voorspellen. Aan de hand van de titel, kopjes en plaatjes gaan leerlingen eerst nadenken wat het onderwerp is, wat ze er al over weten en waar vervolgens de tekst over zal gaan.

Moet je voorstellen. Jij en ik zijn samen in gesprek. Dan begin ik over een ander onderwerp. Ondertussen gaan bij jou de radartjes draaien. Wat weet jij al van het onderwerp af en je voorspelt gelijk wat ik erover zal gaan zeggen. Dat is wel een beetje bizar, je gaat al raden naar wat ik te zeggen heb. Voor je het weet, doe jij aan inlegkunde en luister je met een half oor, doe je aannames die niet kloppen en ontstaat er zomaar een misverstand. Ik beoordeel dit als geen goede luisterhouding.

Toch is het voorspellen (raden) wat de ander gaat communiceren een van de leesstrategieën die wordt aangeboden tijdens begrijpend lezen. Leerlingen blijven hangen in hun eigen ideeën en zo ontstaat er zomaar een misverstand tussen de lezer en de schrijver. En wat doen leerlingen, die passen de strategie voorspellen ook toe tijdens het maken van toets vragen. Het moment dat ze voorspellen juist níet moeten toepassen. Dat is nu een groot probleem. Leerlingen zien maar een halve zin en vullen in wat zij denken dat het antwoord zou moeten zijn. Wat een gemiste kans om de schrijver/toets vrager goed te begrijpen.

Ik pak er nog een leesstrategie bij die ernstige problemen oplevert: het zelf stellen van vragen tijdens het lezen. Tijdens de leerlingbegeleiding bleek dat leerlingen zeer eenzijdige vragen stellen aan de tekst. Hele eenvoudige wie-, wat-, waar-, wanneer-vragen, en een enkele waarom- en hoe-vraag. Misschien denk je nu dat het toch fijn is dat leerlingen dat kunnen. Maar wat opvallend is, is dat leerlingen weinig groei laten zien in hun vraagstellingen, dat ze zelf geen samenhang zien tussen hun vragen en dat ze veel belangrijke informatie zelfs níet eens bevragen. Zo ontstaat er een blinde vlek tijdens het lezen van een tekst. Om te voorkomen dat het tegenargument gegeven wordt dat de leerlingen nog jaren van ontwikkeling voor zich hebben, heb ik ook volwassenen (zowel onderwijsprofessionals als ouders) gevraagd om tekstvragen te bedenken. Het was helaas niet veel beter, veel belangrijke informatie wordt overgeslagen. Uiteraard ben ik op zoek gegaan naar oorzaken en heb ik oplossingen gevonden.

Begin nu met verbeteren van je begrijpend leesonderwijs.

Ik had beloofd om terug te komen op hoe goed leesonderwijs eruit ziet. Begin alvast met het stoppen van voorspellen van de inhoud. Dus het raden wat er gecommuniceerd gaat worden is niet effectief. Je gebruikt voorspellen alleen wanneer je moet kiezen of je een bepaalde bron wilt gebruiken voor een werkstuk.

Om de schrijver beter te begrijpen, stel je in elk geval de vragen over waarom deze schrijver begonnen is aan deze tekst. Wat wil hij duidelijk maken? Waar maakt de schrijver zich zorgen over, of ligt zijn/haar passie? Hoe komt dat? Wat zijn goede oplossingen?

Richt de aandacht op oorzaak-gevolg, op doel-middel en op feiten en meningen, hoofdzaken en bijzaken. Want dan gaat de leerling meer belangrijke informatie lezen. Zorg voor gedegen woordenschatuitbreiding.

Voor de toekomst is het nodig dat er normale inhoudelijke tekstvragen gesteld gaan worden. Geen geneuzel met irrelevante vragen. Stel leerlingen zodanig toets vragen dat ze klaar zijn om in de toekomst de juiste keuzes te kunnen maken voor de maatschappij.

Omdat begrijpend lezen complex en moeilijk is, heb ik de masterclass BEGRIP gemaakt. Ik vertel je hoe je werkt met het pijlenmodel BEGRIP. Je leert alle ins en outs om je begrijpend leesonderwijs te verbeteren en om goed om te gaan met fouten die leerlingen maken. En die verbeteringen kun je doorvoeren naar de zaakvakken, samenwerken en andere sociale momenten. Jij geeft grip op begrip met de masterclass BEGRIP, schrijf je nu in via het contactformulier op de site.

Bronnen:

  • https://didactiefonline.nl/artikel/begrijpend-lezen-meer-dan-strategieen

  • Masterclass BEGRIP

error: kopiëren is niet toegestaan